Rak prostaty: czym jest i kiedy zgłosić się do urologa w Białymstoku
Rak prostaty to nowotwór złośliwy gruczołu krokowego, który przez długi czas zwykle nie daje objawów. Leczenie dobiera się do grupy ryzyka, wieku i ogólnego stanu zdrowia: od aktywnej obserwacji po operację, radioterapię i leczenie hormonalne. W UNiMED dorośli mężczyźni mogą prywatnie, bez skierowania, skonsultować się z urologiem.
Do urologa warto zgłosić się z podwyższonym albo rosnącym PSA, z kłopotami z oddawaniem moczu, z krwią w moczu lub nasieniu, a także wtedy, gdy na raka prostaty chorował ojciec lub brat. Wizyta pozwala ustalić, czy potrzebna jest dalsza diagnostyka.
Kto jest najbardziej narażony na raka prostaty?
Rak gruczołu krokowego to najczęściej rozpoznawany nowotwór złośliwy u polskich mężczyzn: według Krajowego Rejestru Nowotworów w 2023 roku zarejestrowano 23 710 zachorowań. Najsilniejszym czynnikiem ryzyka jest wiek, a poza nim liczą się:
- zachorowania na ten nowotwór u bliskich krewnych,
- mutacja w genie BRCA2.
Otyłość i palenie tytoniu wiążą się z cięższym przebiegiem raka prostaty.
Według wytycznych Europejskiego Towarzystwa Urologicznego (EAU) badanie PSA warto rozważyć od 50. roku życia, a przy obciążeniu rodzinnym lub mutacji BRCA2 wcześniej. Wynik zawsze ocenia się razem z badaniem urologicznym.
Objawy i rozpoznanie raka prostaty
Wczesne stadium zwykle przebiega bez dolegliwości. Objawy pojawiają się najczęściej dopiero wtedy, gdy nowotwór jest bardziej zaawansowany, i mogą obejmować:
- kłopoty z oddawaniem moczu, które jednak często wynikają z łagodnego przerostu prostaty,
- krew w moczu lub w nasieniu,
- zaburzenia erekcji,
- ból w dolnej części pleców albo ból kości,
- niezamierzoną utratę masy ciała.
Rozpoznanie potwierdza dopiero badanie histopatologiczne wycinków. W UNiMED urolog ocenia PSA, bada prostatę i przy podejrzeniu nowotworu kwalifikuje do biopsji fuzyjnej prostaty, w której próbki pobiera się z miejsc wskazanych w rezonansie magnetycznym.
Kiedy rak prostaty wymaga leczenia, a kiedy obserwacji
Po rozpoznaniu raka prostaty lekarz ocenia jego zaawansowanie: stężenie PSA, stopień złośliwości w skali Gleasona, wyrażany też jako grupa ISUP od 1 do 5, oraz to, czy guz jest ograniczony do gruczołu. U części chorych, zwłaszcza z wyższym ryzykiem, wykonuje się też badania obrazowe w kierunku przerzutów.
Przy wolno rosnącym nowotworze niskiego ryzyka wytyczne EAU zalecają aktywną obserwację, czyli regularne badania zamiast od razu operacji lub radioterapii. Najczęściej rozważane postępowanie w poszczególnych grupach ryzyka:
| Grupa ryzyka | Szczegóły |
|---|---|
| Niskie ryzyko | Kryteria: PSA poniżej 10 ng/ml, grupa ISUP 1 (Gleason 6) i guz ograniczony do prostaty (cT1-cT2a) Najczęściej rozważane: Aktywna obserwacja |
| Ryzyko pośrednie | Kryteria: PSA 10-20 ng/ml albo grupa ISUP 2-3 (Gleason 7), albo stadium cT2b Najczęściej rozważane: Prostatektomia radykalna albo radioterapia z krótkotrwałym leczeniem hormonalnym (od 4 do 6 miesięcy), u wybranych chorych z ISUP 2 aktywna obserwacja |
| Wysokie ryzyko | Kryteria: PSA powyżej 20 ng/ml albo grupa ISUP 4-5 (Gleason 8-10), albo stadium cT2c Najczęściej rozważane: Radioterapia z długotrwałym leczeniem hormonalnym (od 2 do 3 lat) albo, u wybranych chorych, prostatektomia jako część leczenia skojarzonego |
| Choroba miejscowo zaawansowana | Kryteria: Guz wychodzi poza gruczoł (cT3-cT4) albo zajęte są węzły chłonne miednicy Najczęściej rozważane: Leczenie skojarzone, najczęściej radioterapia z długotrwałym leczeniem hormonalnym |
| Choroba z przerzutami odległymi | Kryteria: Przerzuty odległe, najczęściej do kości Najczęściej rozważane: Leczenie hormonalne łączone z lekami hormonalnymi nowej generacji, czasem także z chemioterapią |
To uproszczony podział z wytycznych EAU. Plan leczenia ustala się po pełnej diagnostyce, biorąc pod uwagę również wiek, choroby współistniejące i preferencje pacjenta.
Gdy wiek lub inne choroby ograniczają korzyści z leczenia radykalnego, stosuje się obserwację, a leczenie, najczęściej hormonalne, wdraża się dopiero przy objawach.
Jak przygotować się do leczenia
Decyzja o leczeniu zapada po rozmowie z urologiem, a przy leczeniu radykalnym często także z radioterapeutą lub onkologiem. Na wizytę można przyjść z bliską osobą.
Warto wcześniej spisać pytania: jaki jest cel leczenia, jakie skutki uboczne są możliwe, jak leczenie wpłynie na oddawanie moczu i erekcję oraz jak często potrzebne będą kontrole.
Przed operacją lub radioterapią ośrodek prowadzący leczenie przekazuje szczegółowe zalecenia. Przed operacją warto rzucić palenie, bo zwiększa ono ryzyko powikłań. Przed prostatektomią pomocna bywa nauka ćwiczeń mięśni dna miednicy, które po operacji przyspieszają powrót kontroli nad oddawaniem moczu.
Jak przebiega leczenie raka prostaty
Metodę dobiera się do grupy ryzyka, ale u wielu chorych możliwa jest więcej niż jedna droga. Najczęściej stosuje się:
- Aktywną obserwację: regularne oznaczenia PSA, badanie urologiczne, kontrolny rezonans i zaplanowane powtórne pobranie wycinków. Leczenie radykalne proponuje się, gdy pojawią się cechy postępu choroby.
- Prostatektomię radykalną: usunięcie gruczołu krokowego wraz z pęcherzykami nasiennymi metodą otwartą, laparoskopową lub z użyciem robota.
- Radioterapię: napromienianie z zewnątrz albo brachyterapię, czyli umieszczenie źródła promieniowania w prostacie. W ryzyku pośrednim i wysokim łączy się ją często z leczeniem hormonalnym.
- Leczenie hormonalne: obniżenie stężenia testosteronu, od którego zależy wzrost nowotworu. Przy przerzutach łączy się je z lekami hormonalnymi nowej generacji, a czasem z chemioterapią.
Metody ogniskowe, na przykład HIFU, wytyczne EAU dopuszczają tylko w ramach badań klinicznych lub rejestrów. Operację i radioterapię prowadzą oddziały szpitalne i ośrodki onkologiczne, a plan leczenia często omawia zespół złożony z urologa, radioterapeuty i onkologa.
Po leczeniu: kontrole i skutki uboczne
Po leczeniu radykalnym podstawą kontroli jest oznaczanie PSA. Według wytycznych EAU badanie wykonuje się zwykle co pół roku przez pierwsze 3 lata, a później raz w roku, przy czym szczegółowy plan ustala lekarz prowadzący. Wzrost PSA bywa pierwszym sygnałem nawrotu, często na długo przed objawami.
Skutki uboczne zależą od metody:
- po prostatektomii najczęstsze są nietrzymanie moczu i zaburzenia erekcji, a ćwiczenia mięśni dna miednicy przyspieszają powrót kontroli nad pęcherzem,
- po radioterapii mogą wystąpić zmęczenie, częstsze oddawanie moczu, podrażnienie odbytnicy i biegunki, a z czasem także zaburzenia erekcji,
- leczenie hormonalne często powoduje uderzenia gorąca, spadek libido, zaburzenia erekcji, wahania nastroju, przyrost masy ciała i zmęczenie, a przy dłuższym stosowaniu osłabia kości, dlatego wytyczne EAU zalecają ocenę ich gęstości.
Wiele z tych dolegliwości można łagodzić, dlatego warto zgłaszać je lekarzowi na każdej wizycie. Choroba nowotworowa obciąża też psychicznie pacjenta i jego bliskich, a w UNiMED wsparcie można uzyskać w poradni psychologicznej.
Pilnej pomocy, na szpitalnym oddziale ratunkowym albo pod numerem 112, wymagają:
- zatrzymanie moczu,
- gorączka z dreszczami,
- obfite krwawienie z dróg moczowych,
- u chorego z przerzutami nowy, narastający ból pleców z osłabieniem lub drętwieniem nóg albo z kłopotami z oddawaniem moczu i stolca.
Urolog prywatnie: zapis i przygotowanie do wizyty
Na konsultację urologiczną w UNiMED nie potrzeba skierowania. W poradni urologicznej pacjent z podejrzeniem lub rozpoznaniem raka prostaty może być pod opieką urologa na każdym etapie choroby: od oceny PSA i kwalifikacji do biopsji, przez omówienie wyników i możliwych metod leczenia, po wizyty kontrolne.
Wolne terminy można zarezerwować online w MyDr i ZnanyLekarz albo telefonicznie w rejestracji. Na wizytę warto zabrać wynik badania histopatologicznego, wyniki PSA z datami oznaczeń, opisy i płyty z badań obrazowych oraz listę przyjmowanych leków.
Aktualne ceny konsultacji i badań są w cenniku dla dorosłych.
Pytania o raka prostaty
Czy rak prostaty daje wczesne objawy?
Zwykle nie, wczesne stadium często przebiega bez dolegliwości. Kłopoty z oddawaniem moczu często wynikają z łagodnego przerostu prostaty, ale zawsze wymagają oceny urologa, podobnie jak podwyższone PSA.
Czy podwyższone PSA oznacza raka prostaty?
Nie zawsze. PSA rośnie także przy łagodnym przeroście i zapaleniu prostaty, dlatego wynik ocenia się razem z badaniem urologicznym, a przy podejrzeniu nowotworu także z rezonansem magnetycznym. Samo PSA nie wystarcza do rozpoznania.
Jak potwierdza się raka prostaty?
Rozpoznanie potwierdza tylko badanie histopatologiczne tkanki pobranej podczas biopsji. Wcześniej wykonuje się oznaczenie PSA, badanie urologiczne i rezonans magnetyczny, który wskazuje miejsca, z których warto pobrać wycinki.
Czy przed wyborem leczenia można zasięgnąć drugiej opinii?
Tak, z kompletem wyników można skonsultować się z innym urologiem albo z radioterapeutą, zanim zapadnie decyzja. Przy chorobie ograniczonej do prostaty często da się wybrać spośród kilku metod, a druga rozmowa pomaga porównać ich korzyści i skutki uboczne.
Czy na konsultację urologiczną potrzebne jest skierowanie?
Nie, na prywatną konsultację urologiczną w UNiMED skierowanie nie jest potrzebne. Termin można zarezerwować online albo telefonicznie, a na wizytę warto zabrać wyniki PSA, badania histopatologicznego i badań obrazowych.